ਰੂਪਨਗਰ/ਬਿਲਾਸਪੁਰ: ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਦੀ 62 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਇਸਦੀ ਕਿਸਮਤ ਬਦਲਣ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। 1963 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਭੰਡਾਰ, ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਗਾਦ (ਸਿਲਟ) ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ‘ਡੀਸਿਲਟਿੰਗ’ ਦਾ ਅਭਿਆਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ BBMB ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ‘ਸਿਧਾਂਤਕ ਮਨਜ਼ੂਰੀ’ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੁੱਖੂ ਸਰਕਾਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਮਾਮਲਾ ਉਠਾਏਗੀ। ਕੇਂਦਰੀ ਜਲ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਪੂਰੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ 10 ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਤਜਵੀਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਰੇਤ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ BBMB ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇਗਾ: “ਜੇਕਰ ਰੇਤ ₹100 ਵਿੱਚ ਵੇਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਆਰੀ ਰਾਇਲਟੀ – ਜਿਵੇਂ ਕਿ ₹65 – ਮਿਲੇਗੀ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ₹35 BBMB ਨੂੰ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਹਿਮਾਚਲ, BBMB ਅਤੇ ਭਾਈਵਾਲ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਧੇਗੀ ਅਤੇ ਗਾਦ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਹੱਲ ਹੋਵੇਗੀ।”
ਗਾਦ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ ਦੀ ਭੰਡਾਰਨ ਸਮਰੱਥਾ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ (25%) ਤੱਕ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, 88 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਇਸ ਝੀਲ ਦੀ ਮੂਲ ਸਮਰੱਥਾ 7.4 ਅਰਬ ਘਣ ਮੀਟਰ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਘਟ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ 6 ਲੱਖ ਅਰਬ ਘਣ ਮੀਟਰ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 26% ਭੰਡਾਰ ਗਾਦ ਨਾਲ ਭਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਡੈਮ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ 33.61 ਮਿਲੀਅਨ ਘਣ ਮੀਟਰ ਗਾਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸਾਰੀ, ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਚੌੜੀਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਹਰ ਸਾਲ 39.01 ਮਿਲੀਅਨ ਘਣ ਮੀਟਰ ਗਾਦ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।
ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ, BBMB ਇਸ ਡੀਸਿਲਟਿੰਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਦਮ ਡੈਮ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਉਮਰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੜ੍ਹ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
BBMB ਨੇ ਡੀਸਿਲਟਿੰਗ ਲਈ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਵਿਖੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਡੈਮ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਈਟ ਇਸ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 8-9 ਮਹੀਨੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਨੀਵਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਾਦ ਕੱਢਣਾ ਆਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਥਾਂ NHAI ਗਲਿਆਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੱਢੀ ਗਈ ਗਾਦ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਣਾ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਥਾਰਟੀ ਨੇ NHAI ਨੂੰ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਭਰਨ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗਾਦ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਾਰੀ ਲਾਗਤ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
